Домой Блог Страница 16

На сайте появились электронные карточки хакасских слов

Электронные карточки хакасских слов помогут овладеть лексической базой хакасского языка. Пока собрано всего одиннадцать слов в виде эксперимента: пробуем освоить специальный плагин H5P, он позволяет загружать, создавать, делиться и использовать богатый интерактивный контент на сайтах WordPress.

Итак, переходим на страницу рубрики по ссылке — карточки слов.

Родственные отношения у хакасов

В.Я.Бутанаев

СИСТЕМА РОДСТВА ХАКАСОВ формировалась на протяжении многих сто­летий.
Терминология родства у хакасов четко различается по старшинству и полу, по кровному родству и брачным линиям. В связи с нашими задача­ми выделим обозначения для четырех родственных линий: отец и его родня, мать и её родственники, номенклатура родства по браку и линия «эго».

• Отец (папа) в трех ведущих диалектах хакасского языка имеет три разные названия: «паба» — в качинском диалекте, «аба» — в сагайском, «побо» — в кызыльском. Указанные слова в формах «баба» и «аба» известны в ранних письменных источниках многих тюркских племен.

Отец, согласно хакасским представлениям, считается строгим человеком, держащим в руках семью. Поэтому говорят: «пабаның паары-аба паар» — отцовская душа, что душа у медведя (т.е. жестокая). В данном
случае душа обозначается термином «паар» — букв, печень. Согласно народным представлениям дети зарождаются в печени и, следовательно, все родственники происходят от единой печени. В этой области человека сосредотачиваются душевные муки, сердечность и доброта. Право отца в семье имело первостепенное значение и сравнивалось с силой медведя.

• Младший брат отца и младший брат деда, т.е. дядя, называются общим именем «абаа» (в качинском и кызыльском диалектах) или
«аҷа» (в сагайском и шорском диалектах). Следует добавить, что этими же словами именовался старший брат. Подобное значение связано с тем, что старший брат выделялся из хозяйства рано и жил отдельно, словно брат отца. Необходимо отметить, что термины для обозначения старшинства в семье применяются также и в социальном отношении. Так, например, старейшина рода обозначался «чон абаазы» — букв, народный дядя. Он имел право назидания по отношению к молодому поколению.

• Дедушка, т.е. отец отца, а также старший брат отца называются общим именем «аға». В сагайском диалекте применяется параллельное наименование — «улаба» (улуғ аба), т.е. большой отец. Для прадедушки, т.е. деда отца применяются сочетания: «улааға» (улуғ aғa) — букв, большой дедушка или «кирi аға» — старый дедушка. Все указанные родственники, обозначаемые словом «аға», соотносились с предками и находились на особом положении почетного родства. Слово «агаларов» являлось законом.

• Старший брат деда, а также двоюродный брат отца, носили название «абый». Единую основу имеет также слово «абыға», применяемое для
обозначения старшей сестры деда или двоюродной сестры отца.

Группа двоюродных родственников по линии отца именуется общим именем «ачы». Например:

•«ачы харындас» — двоюродный брат, «ачы пиҷе» — двоюродная сестра,
•«ачы пала» — племянник, сын брата, •«ачыхучулар» — дальние родственники отца. Согласно хакасским обычаям, двоюродным родственникам по отцу запрещалось обмениваться браками. Возможно, слово «ачы» восходит к древнетюркскому «аты» — внук, племянник (сын младшего брата). В эпоху позднего средневековья термин подвергся монгольскому фонетическому влиянию. По-монгольски «ач» — внук, внучка (по мужской линии), племянник, племянница (по брату).

• Родная сестра отца, т.е. тетя, известна как «чаҷа» или «чеҷе». Термин явно китайского происхождения. По-китайски «цзацза» (чжечже) значит старшая сестра. Необходимо добавить, что данный термин применялся еще при определении социальных отношений. Например, старшую женщину в роду хакасы именовали «чон чаҷазы» — народная тётя. Согласно обычному праву ее распоряжения служили приказом для молодых людей.

• Мать во всех диалектах хакасского языка представлена единым термином «iҷe». Среди тюрков Саяно-Алтая такое слово встречается только у хакасов. Кроме того, существует его синоним в форме «ине». Словом «ине» или «iҷe» хакасы называют ещё жену брата отца, которая, вероятно, могла выполнять функции матери. Мать считается самым добрым человеком на свете. Теплота ее чувств выражалась следующим образом: «iҷенiң паары — хорты паар» — душа матери — это печень налима (очень мягкая, тающая).

• Бабушка, т.е. мать отца называется «ууҷа» (у качинцев, сагайцев и кызыльцев), «ӱгҷе» или «ӱлҷе» (у части сагайцев и шорцев). Все слова
происходят от первоначального «улуғ iҷе» — букв, большая мать. Прабабушка носит название «улуғ ууҷа» — букв, большая бабушка (у качинцев) или «кирi ууҷам» — старая бабушка (у кызыльцев и сагайцев).

Все кровные родственники матери носили определение «тайы» или «таай». Например,

• «тайым» — брат моей матери,
• «тайы чаҷа» — сестра моей матери;
• «тайағам» — дедушка, отец моей матери;
• «тайiҷе» — бабушка, мать моей матери;
• «оол тайым» — сын дяди по матери и т.д. Всего нами насчитано более 20 терминов родства по матери с определением «тайы». Этот факт свидетельствует о большом значении мужской родни со стороны женщины в жизни хакасов. Термин «таай» восходит к первоначальной древнетюркской форме
«тагай», которая, вероятно, образована от основы «таг» — гора. Дядя по матери считался в жизни племянников таким же высоким и весомым, как гора. По этому поводу хакасы высказываются следующим образом:
дядя «тайы» выше горы, а его племянник ниже земли. Хакасы были уверены, что если племянник замахнется на брата матери, то у него в качестве наказания будут трястись руки.

• Жена дяди по матери носила особое название «кöйi». Подобный термин отсутствует в других современных тюркских языках. Жена дяди по матери «кöйi» играла ведущую роль на свадебных обрядах. Она руководила обрядом поклонения невесты Луне и Солнцу, переплетала девичьи косички в две женские косы, проводила у себя дома девичий пир «хыс тойы» накануне основной свадьбы и т.д.

• Только в сагайском и кызыльском диалектах сестра матери и сестра бабушки по матери носит отдельное название «абыла» или «ағыла». Качинцы именуют сестру матери «тайы чаҷа», а бабушку по матери «ааҷа».
Термин «абыла» известен и в других тюркских языках. Например, в турецком языке тетя или старшая сестра называются также «абла». Вполне возможно допустить, что термин «абыла» имеет общий корень со словом «абый, абығ».

Линия «эго» в хакасском языке представляет следующий терминологический ряд кровных родственников.

• Сын известен как «оол», название которого восходит к древнетюркской форме «огул», где корнем является «ок» — род, происхождение. Вероятно, смысл слова «оол» (огул) связывается с наследником рода.

• Дочь носит название «хыс» — букв, девочка и восходит к древнетюркскому понятию «кыз» — красота. Дочь бывала ласковой по отношению к родителям, поэтому хакасы говорят: «хыстың паары — нымзах паар» — душа дочери — мягкая душа. Дочь может сделать чужих людей родственниками, выйдя за их представителя замуж. Поэтому хакасы говорят: «чат палазын туған иткен хыстың пары чахсы» — хорошо, когда есть дочь, которая чужеродца может сделать родственником.

• Ребенок называется общетюркским именем «пала». В сагайском диалекте встречается термин «урай», обозначающий ребенка, малыша. Он напоминает древнетюркское слово «уры» — мальчик, сын. Ныне ни в одном из современных тюрко-монгольских языков подобный термин не представлен.

• Внук или внучка известны как «парха» или «паланчых». В хакасском языке для внука в основном применяется описательное словосочетание: «палам палазы» — ребенок моего ребенка. Внук хакасами рассматривался как свой ребенок. В данном случае не придается значения ни линии дочери, ни сына.

• Единокровные родственники, т.е. и братья и сестры, имели общее название «харындас» (букв, единоутробник). Для сестры применялось определение «хыс харындас» — «девичий единоутробник», а для брата — «ир
харындас» — «мужской единоутробник». Со временем слово «харындас» закрепилось за понятием брата. Брат считается единокровным родственником, поэтому хакасы говорят: «харындастың ханы пiр» — у братьев единая кровь. Название «харындас» применялось к широкому кругу мужских родственников «эго», таких, как двоюродный брат, кузен, брат по сеоку, дядя и др. Согласно народному представлению, брат имеет жестокое сердце, но в трудное время на него всегда можно положиться. Поэтому говорят: «харындастың паары — хая-тас» — душа у брата — скала и камень; «iкi харындастаң аба даа хорыххын» — двух братьев даже медведь боится.

• Для братьев, рожденных от разных родителей, применялись специальные названия. Например, брат по отцу обозначался словом «ах сарығ» — букв, отцовская сторона. Название, вероятно, восходит к монгольскому
корню «ах» — брат, дядя по отцу.

• Брат по матери носил определение
«öктес», основа которого связана с ныне забытым древнетюркским словом «öк» — мать. Разные названия свидетельствуют о разном их правовом положении, ибо только наследник по отцу имел право наследования его имущества.

• Младшие братья и сестры называются общим именем «туңма» (ир туңма, хыс туңма). Данный термин характерен для всех тюркских народов Саяно-Алтая. Слово происходит от словообразовательного аффикса «ма» и глагольной основы «туң» или «туғ» — рождать. Первоначальный смысл для младшего по возрасту значил — «новорожденный». Подтверждением нашей мысли служит хакасское выражение «инедең туғба чалаас» — в чем мать родила, т.е. голый новорожденный.

• Старшая сестра обозначается общим именем «пиҷе». Причем, слово «пиҷе» имеет более широкое значение. Например, под это понятие подпадает кузина, тётя, двоюродная сестра, младшая золовка и др. Старшая сестра считается мягкосердечной по отношению к младшим. Поэтому хакасы говорят: «пиҷенiң паары — чағлығ паар» — душа у старшей сестры — масляная печень; «тарлых кӱн урунза, пиҷе пары чахсы» — если встретится несчастье, то хорошо, когда есть старшая сестра.

Дети и внуки сестры, т.е. племянники со стороны сестры называются «чеен». Например,
• чеен оол — племянник, т.е. сын моей сестры;
• чеен хыс — племянница, т.е. дочь моей сестры;
• чеенҷiк — внучатый племянник по
сестре;
• чеен килiн — жена сына моей сестры;
• чеен чисте — муж дочери сестры отца;
• чеен кiзö — муж дочери моей сестры.

Хакасский термин «чеен» восходит к древнетюркской форме «йеген» и вероятно происходит ог основы «йег» или «йенг» (по-хакасски «чиң-») — побеждать. Учитывая
большое значение племянника для его дяди, желания которого были для второго законом, можно предположить, что он считался победителем или завоевателем его души.

• Детей сестры, т.е. племянников и племянниц, женщины называли «пиг сарығ» — букв, княжеская сторона. Они почитались как беги, т.е. князья наряду с племянниками дяди по матери.

• Дети двух сестер, т.е. кузен и кузина, называют друг друга «пöле». Это родство было довольно крепким, о чем свидетельствует развитая терминология. Например, внуки
двух сестер сохраняли свое близкое родство и назывались «пöлекчiн» или «пöленҷiк».

• Правнуки двух сестер, т.е. дети «полекчинов», именовались «хара пöле» или «харын пöле» — т.е. черные или утробные двоюродные родственники по матери.

К детям двух сестер (пöле) относились с таким же уважением, как и к детям дяди по матери. Например, если ударить своего «пöле», то верили в божье наказание — у такого человека будут трястись руки.

Терминология родства по браку в первую очередь определялась отношениями мужа и жены.
• Муж носит общее название «ирi».
• Супруги — «ирепчi» могут называть друг друга «арғыс» — букв, товарищ или кiзi-человек.

Родовая группа, к которой принадлежала жена, называлась общим именем «тöргiн». Все чужеродцы объединялись в разряд «чат» — т.е. не свои, другие. Однако, при женитьбе на представительнице чужого рода для мужчины и его родни родственники жены переходили в разряд «тöргiн».

• Родителей жениха и невесты называли «тöс ээзi или «тöр ээзi» — хозяин почетного места или хозяин основы.

• Сваты носят название «худалар». На свадьбе главный сват именуется «пас худа» — головной сват, а главная сваха «пас худағай» — головная сваха. Как правило, ими были дядя по матери и его жена. Женщина могла быть свахой до тех пор, пока ее сын или дочь не женится или не выйдет замуж. Отец зятя обозначается словом «сын худа» — настоящий сват или «ööн худа» — основной сват, а мать зятя именуется «сын худағай» — истинная сватья или «ööн худағай» — основная сватья.

• Родители невестки называются «арған худа» — ненастоящий сват и «арған худағай» — ненастоящая сватья.

Все кровные родственники по жене или мужу называются общим именем «хазын».

Например,
• «хасты» (хазын + ата) — тесть или свёкор,
• «хазине» (хазын + ине) — теща или свекровь,
• «хазынаға» (хазын + ага) — старший шурин, т.е. старший брат жены или старший деверь, т.е. старший брат мужа;
• «тай хастым» — брат матери моего мужа или жены и т.д.

• Все некровные родственники жены или мужа, в зависимости от возраста говорящего, носят отдельные названия. Так, старшая свояченица
жены и старшая золовка мужа называются общим термином «игеҷi». В силу закона избегания их имена запрещалось называть, перед ними нельзя было расчесывать волосы и т.д. Однако, если произойдет какое-нибудь
несчастье, то в качестве магического заклинания специально произносили имя «игеҷi». Термин восходит к древнетюркскому слову «эке» — тётка, старшая сестра, к которому добавился второй, близкий по смыслу — «эче» — старшая сестра.

• Младшая свояченица, т.е. младшая сестра жены носит особое название — «пасты». В связи с тем, что младшую свояченицу отдавали замуж за старшего зятя после смерти
старшей сестры, то её ещё называли «халдых хыс» — оставшаяся дева.

• Жена старшего брата жены носит название «пиреген» (в качинском и кызыльском диалектах) или «игеҷi» (в сагайском и шорском). Первое слово происходит от монгольского «бэргэн» — старшая невестка, основу которого составляет «бэр» — сноха, невестка, а второе — общетюркское,
разобранное нами выше.

• Зять (младший по возрасту) именуется общетюркским термином «кiзö» (в качинском и кызыльском) или «кӱзее» (в сагайском и шорском диалектах). Данный термин восходит к древнетюркскому «кӱдегӱ».

• Старший зять, т.е. муж старшей сестры или муж сестры моего отца называется «чисте». В семейно-брачных отношениях положение «чисте» не уступало по значению дяди по матери «тайы».

• Сноха или младшая невестка носит название «килiн» — букв, пришедшая, т.е. инородная. Слово происходит от глагольной основы «кил» — приходить и словообразующего аффикса «ин». Невестки являлись чужеродками, поэтому для них существовали определенные запреты.

• Жена старшего брата, т.е. старшая невестка, носит название «ниге». В хакасском языке вместо йотированного согласного в общетюркском слове «йенге», появился начальный звук «н». При обращении к старшей невестке хакасы применяют звательную форму «нигеҷi», т.е. «ниге» + «iҷe». Согласно хакасским представлениям, старшая невестка очень суровая. Поэтому говорили: «нигенiң паары — нiңнiг пус» — душа старшей невестки, что лед с шугой.

• Мужья двух сестер называют друг друга «паҷа» — т.е. свояк. Слово общетюркское. По представлениям хакасов свояки не представляли единой силы. Поэтому про них сложили следующую поговорку: «читi
паҷадаң кӱске дее хорыхпаан» — семи свояков даже мышь не боится.

• Жены двух братьев именуются «абызын», т.е. свояченицы. Для младшей применяется отдельный термин «ачын», монгольского происхождения. Жены одного мужчины обращались друг к другу «пут абызын» — букв, свояченицы по бедрам.

• Жена старшего брата отца, а также жена брата дедушки по отцу носит название «эбе» или «эбiҷе». Слово восходит к тюрко-монгольскому термину «эбеген» — бабушка.

• Младший шурин, т.е. младший брат жены называется «чурчу». Слово восходит к древнетюркскому определению «йурч» — младший родственник со стороны жены. Кроме того, младший деверь, т.е. младший брат мужа назывался так же, как и младший шурин, термином «чурчу».

Нами выявлены как архаичные структуры родственных связей, так и сравнительно недав­ние напластования, связанные с монгольским влиянием. Большая часть номенклатуры родства принадлежит ранним стадиям развития общества. Выработанная терминология прослеживает родство до третьего поколения, как для старших родственников, так и для младших. Система родства представляет яркий этнический признак народа.

Система родства у хакасов
Система родства у хакасов

Система родства у хакасов

Потхы и её приготовление

[h5p id=»13″]

ӦРЕМЕ I) пенка (на кипячёном молоке); пызығ ӧреме блюдо из пенки (кипячёного молока); 2) молочное блюдо. мороженая сметана, снятая с кипячёного молока (блюдо типа мороженого д); ӧреме халбан парыбызарға обобрать кого-л.

ӦРІҢМЕ саг. 1) сметана; 2) пенка (на кипячёном молоке);

НЫМЫРХА яйцо; наа нымырха свежее яйцо; ардаан нымырха тухлое яйцо; таңах нымырхазы куриное яйцо; хас нымырхазы гусиное яйцо; хуруда пызырған нымырха крутое яйцо; чіг нымырха неварёное (свежее) яйцо; Хызыл нымырха религ. Пасха (букв. красное яйцо); ср. кристоп; Хара нымырха религ. родительский день (букв. чёрное яйцо); □ тигірдең тӱскен осхас, тимірнең хырған осхас (нымырха) загадка как будто с неба упало, как будто железом соскоблено (яйцо).

УН мука // мучной; пуғдай уны пшеничная мука; килкім тартылған ун мука крупного помола; унах тартылған ун мука мелкого помола; хыс парған ун залежалая мука; пір хап ун мешок муки; ун тартырарға см. тартырарға; ун илгирге см. илгирге ; ун ачыдарға ставить тесто; ун тозыны мучная пыль; ун хабы мучной мешок; ун ӧңніг мучнистого цвета.

Халдама. Хакасская народная сказка (на хакасском языке)

Салар сынның алтында, Салбырах суғның хазында кизек маллығ, кизек чоннығ Салар Хан чуртаан полтыр. Позы Салар Хан ир кирізі пол парған полған. Улуғ оолғы ах сабдар аттығ Амыр Сана, хызы — Ай Арығ хыс, иң кічии алты часха чит парған Халдама полған.

Ах сабдар аттығ Амыр Сана атығӌы кізі, таң атсох, сабдар адына алтанып, аңнап-хустап ла чӧрчедедір. Хадарған даа малға хайбаӌаң Амыр Сана, халых полған чонға хайбаӌаңох — аңнап-хустап ла чӧрчедір. Ай Арығ хызы алты частығ Халдама туңмазынаң алынӌа чуртабысханнар.

Пірсінде аңнап чӧрчең Амыр Сана орай иирде, аң-хус ат полбин, хуруғ хурлуғы халбаңнап, саадағы салбаңнап килтір. Аңны-хусты аталбаан, тарығып, азыранмин даа узубысхан Амыр Сана.

Ол хонығын хонып, атар таң атып, арығ кӱннің харағы сыхханда, аңнап чӧрӌең Амыр Сана, ах сабдар адына алтанып, пазох халын тайғазын кӧре аңнап-хустабох чӧрібіскен. Халын полған тайғаны аралап одырадыр Амыр Сана, азағы чалтырап ойлалчатхан аңны кӧре чоғыл. Хан хара суғлығ чирлерні хастап чӧредір Амыр Сана, ханат саап учухчатхан хусты кӧре чоғыл. Сынның пӧзиине сығабас, сыыннап парчададыр, сыын теен аңны таба чоғыл. Иртен парған Амыр Сана, иирге саап парыбысханда чирі-суун кӧре айланып, анда ибіріліп киледір. Пазох хурлух халбаңнап, саадах салбаңнап.

Кун харағы кӧк тағларның пазына кӧленіп кір чӧрібіскен. Амыр Сана кисті хыринда турчатчаң Кирім сынға сых килді. Оор істіліг тирең ӧзеннің пазын ибір килеедір. Іди килигенде, истіп одырза, ол ӧзеннің істінде ипчі кізі сыхтап тур. Ах сабдар аттаң сегіріп, адын ағасха палғап, саадах хаба, чааӌағын анда суур тур, хурлух хаба, уғын суур тур. Оор істіліг ӧзеннің алны хыринаң аспахти кӧӧлӌе киліп одыр. Іди киліп одырып кӧрзе, пір хыс кізі тур.

Кӱнніг бе, кӧрінмес ниме бе полӌаңзың? — тіп сур тур Амыр Сана.

— Я, алында кӱннігӧк кізі полғам, ам кӧрінмеске дее сабыл пардым ма хайдағ, — тидір. 

Амыр Сана, хырина пас киліп, пазох сурған:

— Хайдағ кізінің палазы, хайдағ чирде чирліг полғазың?

— Я, Хара Ханның хызы Хара Торғы хыспын!- тидір, — Хара Хан адамның чурты улуғ чаада чобал халған. Ол чирдең хачып, парар чирім піле чоғылбын, астаң астап, суғдаң сухсап, ардап парған чӧрбін, — тидір.

Амыр Сана, ах сабдар адына читіріп, усхастырып алған ол хысты. Кистінде турған Кирім сынны индіре, чирі-суун кӧре улуғ аалға чӧр сыххан. Хараағы тӱн пол парыбысхан. Ибіне чидіп, ах сабдар адын палғап, Хара Торғы хысты ах ибіне кир килген. Иңніне кискен кибі тооза ӱзіл парған полтыр аның. Амыр Сана, кип-азах кизіртіп, тонандырыбысхан.

Ол хонығын хонып, атар таң атып, арығ кӱн харағы сығыпчададыр. Амыр Сана турза, Хара Торғы, турып, ас-тамах иділ, хайын чӧр сӱмекчіннең хада. Кӧрзе, уғаа чахсы, уғаа сіліг хыс. Ам іди кӧріп, Амыр Сана аларға хыныбысхан аны.

«Адам Салар Ханнаң сур кӧрим, аларға чарадар ба, чаратпас па?» — іди сағынып, сых чӧрібіскен. Салар Хан пабазының ах ибіне кір килген оолғы.

— Изен ме, минді бе, Салар Хан паба кізі, — тидір.

— Изенӧк-миндӧк, иркем-кинӌем Амыр Сана, — тидір анзы. — Хайди кіре чоғылзың, иркем-кинӌем, адаңа тоғазарға.

Алтын столға ас-тамах тимнеттіріп, Амыр Сана оғылын сыйлап одыр адазы полған Салар Хан. Амыр Сана чоохтап одыр:

— Ада кізі Салар Хан, пір чоохтир чооғым пар, пір сурар суриим пар. Чарадазың ма, чаратпассың ма?

— Чоохта, чоохта, оғылым, — тидір. — Чарир чоох полза, чарадарбын, чарабас чоох полза, тохтат саларбыс.

Киӌеегі кӱнде мин, аңнап-хустап чӧріп, тайға аразынаң пір хыс таап килдім. Аны алып чуртирға чарадазың ма, ада кізі?

Салар Хан пазын тӱзіріп одырыбысхан. Пазын кӧдіріп, чоохтап тур ам.

Экей, оғылым, мин чаратпин одырбын. Хас-хаӌаннаң чоохтасчаңнар, оор істіліг ӧзенде, тайға аразынаң тапхан ниме чахсы пола чоғыл. Чарабас, оғылым, тохтат.

Амыр Сана, ниме дее тапсабин, кӧңні тӱзіп, сығыбысхан. Че нанғанда, «алдырзаң даа — аларбын, алдырбазаң даа — аларбын!» — тіп сағын тур. Іди сағынып, ах ибіне кіріп, Хара Торғыны аларға худалабысхан.

— Аларға ит чӧрбін сині, парарӌыхсың ма мағаа? — тидір.

— Паза хайдар парам, парбин, паза парӌаң чирім чоғыл.

Адазы Салар Хан чаратпаза даа, Амыр Сана ол Хара Торғыны алып чуртабысхан, той даа итпеен. Аның соонаң Амыр Сана пазох аңнап, пазох хустап чӧр сыххан. Иртен парза, иирде айланадыр Амыр Сана, хурлуғы халбаңнап, саадағы сабылып, пір дее аң-хус ат пола чоғыл.

Пірсінде, олар іди чуртапчатханда, арғалығ сынның ӱстӱне кизек чон сых килген. Ол кизек чоннаң ікі кізі аалға тӱс килген. Салар Ханның ибіне кире киліп, изен-минді тіп, ізік хыринда турыбысханнар.

— Иртіңер, одырыңар, — тидір Салар Хан.

— Піс одырарға килбеебіс, — тидір ікі кізі.

— Хайдағ чирдегі кізілер пол пардаар? — тіп сурчадыр Са­лар Хан.

— Піс Моол ханның атығӌыларыбыс. Аңның чахсызы хара тӱлгӱні сӱр килдібіс. Арғалығ сынның ӧзеніне парып, аал алтынаң, Салбырах суға чағын, хаялығ хорымға кір парды, — тидірлер. Атар таң атса, арығ кӱн сыхса, хабазығ пирерзің ме піске, Салар Хан?

— Пирербін, пирербін, — тидір Салар Хан.

Аны истіп, ікі кізі сығыбысхан. Олар парыбысханда, Салар Хан апсах аңӌыларға хабар идібіскен, Моол ханның атығӌыларына полыссыннар тіп. Аалның істінде улғун-сулғун полыбысхан.

Алты частығ Халдама, аал аразында ойнап чӧре, аны ис салған. Ибінзер ойлап килді. Ай Арығ чеӌезіне чоохтап тур:

— Чече кізі Ай Арығ, арға чонның олғаннары пырсай охчааӌахтығ, хусхаӌах атхлапчалар. Охчаачах пирдек мағаа, чеҷ кізі, — тидір.

— Хайдаң ал пирем охчааӌахты, — тидір анзы.

— Хайдаң хынзаң, аннаң ал пир, — тіп, хысхырып, оорлал тур ир пала. Іди полчатханда, ізік азылыбысхан. Киріп парған улуғ кӧгістіг абысха кір килген:

— Хайди пол тур пу пала? — тидір.

— Хайди полар полған, миннең охчааӌах кілепче, хайдаң ал пирем мин ағаа? — тидір Ай Арығ чеӌезі.

— Э-э, палам, мин чи, охчааӌах пирем сағаа, — тидір. — Хая ағыл пирим. — Паяғы абысха сых парыбысхан.

Тӱрче полғанда охчааӌах тудына кил чӧр. Кӧрзелер, хаҷанғы-пурунғы сарғал парған охчааӌах.

— Мына, оғылым, сағаа охчааӌах, амды мин киріп парғам, тудынмаспын. Мин кеммін, пілчезің ме? Мин Салар Хан адаңның чааға чӧрӌең сейзеңі полғам, че охчааӌаам ам сағаа пирдім, — тидір.

Алты частығ Халдама сарығ мӱӱс чааӌахтың кізірін, анда тыыдыбызып, анда кіңірет тур. Хайда-хайдар ӧрініп, сегір тур.

Кӱн харағы таға кӧленіп, иир пол чорібіскен. Ай Арығ чеӌезінең, столға одырып, азыранып, узирға чадыбыстылар. Чада ла, алты частығ Халдама харых тартып узаан полыбысхан. Ай Арығ чеӌезін тыңнап кӧрчетсе, узубысхан осхас. Тӱрче полғанда Халдама тӧзектең кӧӧлӌе сых килді. Охчааӌах алып, алты частығ Халдама ах ибдең сых килді.

Улуғ аалны арали ойлап парир амды. Салбырах талай суға читіре ойлап парыбысхан. Чар алтына кіріп алып, Салбырах суғ хазынҷа ойлап килчедір ол. Салбырах талай, ах парып, арғалығ сынға чапсыра сапхан чирге читіре парған. Анда хызым чир, хара тӱлгӱнің кірген чирі анда полтыр. Моол ханның атығӌылары анда тохтағлабыстырлар. Хайзы хомыстығ хайлағлапча, нымах ысхлапча, хайзы узуғлабысхан. Алты частығ Халда­ма оларны тобыра салыбысхан. Пір дее кізі кӧрбеен аны.

Ол хара хаяа читіре ойлап парыбысхан хараағы тӱнде. Аспахтап кӧӧлӌе сых килзе, хара тӱлгӱ ортызындағы хурда чадыр. Халдама, аны кӧр салып, чааӌағын позыдыбысхан. Хара тӱлгӱ, пір ле сегіріп, анда нымалахтаныбысхан. Алты частығ Халдама, ойлап киліп, теерізін сызыра тартыбысхан. Идін, чалбах хаяны кӧдіріп, аның алтына суғыбысхан. Ам теерізін хойнына суғыбызып, нандыра ойлап килді. Моол ханнын атығӌыларын пазох иртіп парыбысты. Таң чараалахтох ибіне чит килген. Ай Арығ тур килтір, хорығып одырчадыр:

— Хайдар хараазынаң ойлапчазың, — тіп кӱрлеп тур.

Халдама, хойнынаң хара тӱлгӱ теерізін суура тарты:

— Ма, чеӌе кізі, пӧрік идінерзің, — тидір.

Анзы, хайхап киліп, паза іди ойлаба тіп хатығланча. 

Ағарып таң атып, арығ кӱннің харағы сығыпчададыр. Моол ханның атығӌылары, ол хара хаяны хорылдырып, хара тӱлгӱні таппадылар. Кірген ізі пар хара тӱлгӱнің, аннаң сыхханы, аннаң парған ізі пір дее чоғыл. Таба чоғыллар. Моол ханның чо­ны чирі-сууна чӧрглебіскен.

Ам ідӧк чуртап парилар. Амыр Сана аңнап-хустап чӧредір, хурлуғы халбаңнап, саадағы салбаңнап, хуруғ ла айланадыр, пір дее оң пола чоғыл ағаа.

Іди чуртапчатханда, арғалығ сынға пазох тӧрт кізі сых киліп, ин тӱскеннер аалға. Салар Ханға кіріп, ізікте турып, изен пир турлар.

— Иртіңер зе, одырыңар, — тидір Салар Хан.

— Одырарға кірбеебіс піс. Пот, — тидірлер, — Салар Хан, аңның аарлиин оттығ тӱлігӱні сӱр килііп, олох хаяа кирібістібіс. Атар таң атса, арығ кӱн сыхса, хабазығ пирерзін. ме, хабазығ сур килдібіс.

— Пирербін, ноға пирбеӌең, — тидір Салар Хан. — Хайзы пӱӱнӧк парғлир.

Килген кізілер сыххлабысханнар. Салар Хан позының атығҷыларына-сабығӌыларыня хабар идібіскен: полызығ пирерге.

Улуғ аалның істінде улғун-сулғун тӱсчедедір: «Моол ханның атығӌылары чарых тӱлгӱ сӱр килділер».

Алты частығ Халдама ис салған ол хабарны, ах ибін кӧре ойлап килді.

— Ай Арығ чеӌе, — табырах азырабыстах, уйғум кил тур. — тидір.

Чеӌезі сағамох столға тамах сал пирді. Халдама азыранып одыр, тамах чеен аразында пазын столға тӱзіредір.

Табырах тӧзек оңдайлабыстах, чадарым килче, — тидір.

Столдаң турбинаң, Халдама тӧзекке чадыбысхан. Хараағы тӱн пол парғанда, Ай Арығ, туңмазын хойнына суғып, пикти хуӌахтап чадыбысты. Халдама, узаачых полып, харых тартынчададыр. Ай Арығ чеӌезі узи чоғыл. Орты хараа тузы читкенде, Ай Арығ ирік чох узи пирген. Алты частығ Халдама, хойнынаң чылып, чеҷезінің азағы тузынаң тӱс килді. Хараағы тӱнде охчааӌағын алып, тасхар сых килген.

Улуғ аалны арали, Салбырах суғны кӧре, ойлан парир Хал­дама. Салбырах талай суға читіре ойлап, чар алтынча ойлап килді, чардан сығып кӧрзе, Моол ханның атығӌылары, хызым чирні кизіре от салып, от аразында одырлар. Хайӌылар хайласчададырлар анда, кӧгҷілер кӧглесчедедір, кӱресчілер кӱресчедедірлер анда. Хайзы кізілер узуғлапчададыр. Халдама, китеніп, оларны тобыра чыл парыбысты. Пір кізі пілбеен, пір кізі кӧрбеен аны.

Хара хаяның ӱстӱне сых килзе, чарых тӱлгӱ ортындағы хурда от чіли чарып чадыр. Кӧрбинең, чааӌағын тартып киліп, атхан аны, Оттығ тӱлгӱ пір ле сегіріп, анда нымалахтанчададыр. Халдама, аның теерізін сызырып алып, нандыра ойлаан. Таң чарирға олох чит парғанда, ибіне анда читкен. Ибіне кіргенде, Ай Арығ чеӌезі анаң кӱрлепчедедір, «ноға іди ойлап чӧрчезің» тіп.

— Мына, чеӌе, чарых тӱлгӱні ат килдім, пӧрік идіп кизерзің, — тидір.

Атар таң атханда, арығ кӱн сыхханда, Моол ханның атығӌылары, хайынызып, хысхырызып-ӱргӱдіп, чарых тӱлгӱні пазох пір дее таппадылар. Хорылып-хорылып, Моол ханның атығӌылары чиріне пазох чӧрглебіскеннер.

Анаң андар пазох чуртап парған Салар Хан. Іди чуртапчатханда, пірсінде арғалығ сынның ӱстӱне пазох чон сыға салған. Ам аалзар сигіс кізі ин киліген. Салар Ханға кіріп, ізік те турып, изен пирчелер. Пазох чоох апарчалар.

Салар Хан, аңның кӱлӱгі ала парыс теен аңны сӱр килдібіс, — тидірлер, — Хара хаяаох кір парды. Атар таң атса, арығ кӱн сыхса, хабазығ пирерзің ме, Салар Хан?

— Я, пӱӱнгӧк кӱнде мин атығӌыларым тооза пирем, — тидір.

Сигіс кізі сығыбысхан. Салар Хан улуғ аалның істіне хабар идібіскен: «Атығӌылар, пӱӱнӧк парып, Моол ханның атығӌыларына хабассыннар» тіп. Чон пазох суулазыбысхан: «Моол ханның атығчылары улуғ аң сӱр килтірлер» тіп. Халдама, аны искен, нандыра ибінзер ойлабох килді.

— Чеӌе кізі, табырах азырабыстах, чадып узирға.

Анзы сағамох столға тамах сал пирген туңмазына. Тамах чіп одырып, Халдама, узаан полып одыр.

— Чеӌе кізі, табырах чатырдах узирға,-тидір.

Ай Арығ чечезі тӧзекке чатыр салған туңмазын. Халдама узаан полып чадыр. Ай Арығ чечезі, узирға чадып, алты частығ Халдама туңмазын хуҷахтап алған. Чеӌезі Ай Арығ узубин тур. Орты хараа иртіп парыбысхан, узубинохча Ай Арығ. Халдама харых тартып узаан полчададыр. Іди чадыпчатханда, Ай Арығ чеӌезі узубысхан. Халдама анда, хойнынаң чылып, сых чӧрібіскен. Охчааӌағын алып, ах ибдең сығара пастырыбысхан.

Улуғ аалны арали, Салбырах талайны кӧре, ойлап килді Халдама. Салбырах талайға чидіп, чар алтынаң ойлап, тарыхпас позы тарых килеедір. Паяғы сыхчаң чирдең сых килзе, чон хайнас тур. Моол ханның атығӌылары, Салар Хан пабазының атығчылары изерістіре от салыбысхан одырлар. Хайзы ырлас тур, хайзы кӱрес тур, хайзы, хомыс хағып, хайлас тур. Халдама тарын тур: хайди ирт парӌаң ниме полӌаң. Іди кӧріп одырза, хайзы чирде чон одыра узуғлапча. Кізі узуғлаан чирге киліп, Халдама тобыра чыл парыбысхан: пір кізі кӧрбеен, пір кізі сизінмеен аны.

Хара хаяа ойлап килді амды ол. Пір тигейге сых киліп, кӧрзе, ала парыс теен аң хара хаяда чох полтыр. Пилдегі оймах чирде чадыбыстыр. Алты частығ Халдама кӧрерінең, ала па­рыс аны кӧрібӧк салды, аның тӱгі пырсай турыбысхан. Халда­ма чааӌағын, киске тастап, кирбейте тартып, позыт салыбысхан. Чадыпчатхан ала парыс аңның ікі харах ортызынаң кире атхан. Ала парыс, пір ле сегіріп, аңдарылыбоғысхан. Халдама, ойлап киліп, теерізін сызырып, идін улуғ хая алтына чыып салған. Теерізін кӧксіне сарыныбысхан. Тарығып, ойлап килир.

Атығҷыларға чит киліп, оларны ирт парған: пір кізі кӧрбеен, пір кізі сизінмеен. Таңа пастырбасха полып, Халдама улуғ аалны арали тарых килеедір. Ах ибіне читкенде, таң чарып, кӱн сығар алны полыбысхан. Ибіне кірер-кірбестең, Амыр Сана абаазының ізігі азылып, Хара Торгы нигеӌізі сых килген. Алты частығ Халдама, ала парыс теерізін кӧксіне сарынып, ибге кір парғанын кӧр халды. А Моол ханның, тізең, атығӌылары, олох туста хара хаяны хорылдырып, таппадылар ала парысты: кірген ізі пар, сыхханы, парғаны чоғыл. Моол ханның атығӌылары, аны таңнап, аны чапсып, айланчададырлар, чирлеріне-суғларына парчададырлар.

Амыр Сана аңнап-хустабохчададыр. Хурлух халбаңнап, саадах салбаңнап, кӱннің хуруғ айланчададыр. Пір кӱн иирде нан килді хуруғох. Чидіп, ах ибіне кір килген. Хара Торғы абахайы столға ас-тамах сал тур. Амыр Сана ас чирге одырыбысхан столға.

— Экей, алған кізім Амыр Сана, кӱннің-таңның аңнап-хустаплачададырзың. Араӌын теен ас тимнеп салғам, кӧп нимес ізерӌіксің?

— Пар полза, іспин зе, кӱннең кӱнге ат ӱстӱнде чир пӧзігі арғалығ сыннарны кӧп сыннап чӧредірбін, кӧзіп-талып. Пір дее ниме чох полыбысты. Мының алнында чӧрзем, халын тайғаның аңы тайғаа сыыспинчатхандағ полӌаң. Хан хара суғлығ чирлерде хус сыыспинчатхандағ полӌаң, ханат чӱгі хахсалчатхандағ полӌаң. Ам нинӌе-нинӌе айға чит пардым, халын тайғаны кӧп чӧріп, харсахтығ аңны пір кӧрбедім, — тидір. Хан хара суғлығ чирлерні кӧп хастап, ханат саап, сыылап учуххан хус таппадым.

Хара Торғы пір тозор араға турғыс пирген. Амыр Сана арачын теен асты ізіп одыр. Хара Торғы абахайы, алнында турып, чоохтап тур:

— Пот, алған кізім, Амыр Сана, синің алты частығ туңмаң Халдама пар, ададаң пірге сыххан. Хығыртыбысса, араӌын ас­ты чалғысхан хайди ізерзің, кӧп ниместең суулазып, ікі харындас ізерзер, — тидір.

— Я, алған кізім Хара Торғы, сын-сын синің чооғың, хығыр килзіннер Халдаманы.

Сӱмекчін Ай Арығ чеӌезіне кір килді. Халдама Ай Арығ чеӌезінең стол кистінде ас-тамах чіп одыр.

— Хайдар кірдің? — тіп сурча Ай Арығ.

— Я, — тидір, — Амыр Сана абаазы Халдаманы хығырчадыр.

— Парбас Халдама, парбас! Парып сӧле, парбас тіп.

Сӱмекчін сығыл парыбысты, киліп чоохтапча:

— Килбес, хынминча, — тидір.

Хара Торғы Амыр Сананың хырина ойлап килген:

— Кӧрдек, килбезе ле килбес. Сині пір дее нимее санабинчатханы полбас па за. Абаам тіп сағынза, килерӌік. Сині кізее пір дее санабинча Халдама туңмаң.

Амыр Сана тарыныбысхан:

— Пар пазох, килзін амох! — сӱрібіскен ол сӱмекчінні. Сӱмекчін пазох кірді Ай Арыға.

— Хайдар килдің пазох?- сурды Ай Арығ.

Хығырчадыр Халдаманы Амыр Сана абаазы, килзін тіпче.

— Халдама парбас, — тидір Ай Арығ, — хаты нинӌе кӱнге читіре араға тимнеен, чалғысхан даа ізіп одырзын, — тидір.- Парбас.

Сӱмекчін нандырох ойлап килді.

— Килер бе Халдама? — сур тур тарығып.

— Килбес, хынминча, — тидір сӱмекчін.

Хара Торғы Амыр Сананың хырина пас килген:

Ана, чир дее чоохтабаам ма за, килбес синің Халдама туңмаң. Хара тӱлгӱні олох атхан, оттығ тӱлгӱні олох атхан. Ала парыс аңны олох атхан! Хас-хаӌан полза, хан орнына олох хан полар, пу чирде пиг орнына олох пиг полар! Сағаа пір дее ниме читпес, Амыр Сана. Сағаа хына чоғыл ол. Хынӌаң полза, сағаа паяғох ойлап килерӌік. Аны даа піле чоғылзың, Амыр Са­на!

— Сынап таа андағ полар, алған кізім, Хара Торғым, сын, сын!

Ол туста алты частығ Халдама чоохтапчадыр Ай Арығ чеӌезіне:

— Абаам Амыр Сана хайдағ даа полза, улуғ кізі, тарыныбызар, парим!

— Чох, парба! — тидір Ай Арығ чеӌезі.

— Парим, — тидір Халдама. — Амыр Сана абаам тарын тур полар. Ай Арығ чоохтапча:

— Че парзаң даа, араӌын-теен асты кӧп іспе!

Халдама, анда сығып, Амыр Сана абаазынзар килді. Ах ибіне кірзе, Амыр Сана изірік, итке кір парыбысхан одыр, араға ізіп. Изеннезіп-минділезіп, Халдама одыр салған.

— Э-э, алты частығ Халдама! Хайди іди пол парғазың, килбинчезің? Ікі хығыртығ ыстым! Уғаа тарых пардым. Че хайди идер зе, одыр пеер. Ас-тамах чеең, иркем-кинӌем Халдама!

Алтын столның кистіне одыртыбысханнар. Араӌын асты ала сарағаа анда урыбысхан Хара Торғы. Араға сыындыр тура парғаннар ағаа. ГІірдең ікее читкен, ікідең ӱске читіре ізірткеннер. Іди ӱс кӱнге сығара іс парыбысхан Халдама арағаны. Ӱс кӱннең ирткенде Халдама ах чарыхтаң азыбысхан, пілбеске кірібіскен. Сығарға тіп тур килген Халдама стол кистінең, ізікті кӧре пас сыххан. Аар сабылып, пеер сабылып параадыр ир чахсызы. Ізікке чит парған Халдаманы Хара Торғы нигеӌізі, кистінең пас киліп, идегінең одырта тартыбысхан. Хара чирге одыра тӱзіп, анда чуул чӧрібіскен Халдама. Харых табызы харлап, анда чатчададыр. Хара Торғы Амыр Сананы усхур тур:

— Турзыназа, Амыр Сана алғаным!

Амыр Сананың, узуп, уйғузы хан партыр. Тур килзе, Хара Торғы инейі оорлап тур.

— Хайди пол пардың, алған кізім Хара Торғы?

— Хайди полар, мына Халдама харындазың мағаа кӱл салды, кип-азаам тооза ӱзе-чара тартхлап салды.

Амыр Сана, аны кӧріп, тарыныбысхан. Мынзы, тізең аннаңарох:

— Халдаманы хайди идербіс ам? Чуртирға чурт пирбес туңмаң піске. Ам аны инедіп ӧдірерге кирек, — тидір Хара Торғы. — Мына мин пилетеп салғам, хаӌанох пілгем аның іди поларын, — іди тіп, иркін алтын кӧдірібіскен.

Амыр Сана кӧрзе, ипчізі, пол алтында чирні хастырып, тиреңі он ікі хулас кӱрӱп иттір салтыр.

— Мына, — тидір, — алған кізім Амыр Сана, ікі холынаң пас иргек сирін кисклебіс. Анда ол паза ниме атып полбас, ӧлбезе дее. — Хара Торғы холынаң тут пирче.

Амыр Сананың ағыл сағызы сайбал парчададыр, кизерге итсе. Анаң пазох Халдама туңмазын аябин кисклеп турадыр. Амыр Сана туңмазын аяп ачырған парчатса, Хара Торғы, аның чарнынаң саап, кӱстеп турадыр. Іди холының иргек сиирін, сыртынаң ікі ілігӌе киӌірлерні кисклеп салғаннар.

Іди кисклеп алып, он ікі хулас кӱрӱпке анда тӱзірібіскеннер. Халдама чіт чӧрібіскен амды. Ай Арығ чеӌезі, сах андох сизін салып, чӱрее ачып сыххан. Кӱрӱп хастырғанын пілгенӧк Хара Торғының. Ам позының ибінең Ай Арығ чир алтынаң Амыр Сананың ибінін алтына кире чир хастырған, палғазын хара Салбырах талайға кире тартырған. Амыр Сананың ибіне читіре хастыр парыбызып, Халдаманы таап алды. Пырсай кисклеп, ардат салтырлар анзын. Ӧлер-парарына чит парған полтыр. Ай Арығ чеӌезі, сығарып алып, азырап, от пілӌең кізілерге от хастырып, имнеп, чон аразына сығарбиныбысхан, кізі харағына кӧзітпинібіскен.

Іди чуртапчатханда, арғалығ сынға кизек чон сыға салған. Улуғ аалға хысхырызып-ноолып, инглеп килділер. Салар Ханның ибінің алнына читкеннер. Хайдағ-да нимені ат ӱстӱнең чирге аңдарчадыр ол чон.

Ам ӱр дее полбаан, Салар Ханға ікі кізі кір килген.

— Изен ме-минді бе, Салар Хан, — тіс турлар. — Моол ханның чирінең килдібіс. Моол хан іди чоохтаан: «Хызыл пағыр ухты ӱс кӱннең Моол ханның чиріне читіре атсын тіп. Ӱс кӱнге читіре ат полбаза, паза ӱс кӱннең ағар чаа сахтап одырзын». — Іди чоохтаныл, Моол ханның чоны чӧр парыбысхан.

Салар Хан, сығып, кӧрібіскен хызыл пағыр чааӌахты, хызыл пағыр ухты. Хайдар-хайдар чааӌах, уғы андох чадыр. Ноо тӧлнің нимезі полӌаң тіп хайхап тур. Салар Хан, ибіне кіріп, сағыснаң саналызып, кӧгіснең кӱрес тура парған. Іди полып, улуғ оолғын Амыр Сананы хығыртыбысхан. Стол тартыбызып, Амыр Сананы столға одыртып, сыйлап одыр амды.

— Че, оғылым, Моол ханынаң хызыл пағыр чааӌах, хызыл пағыр ух килді, — тидір. — Хызыл пағыр ухты Моол чиріне читіре атып полбазабыс, паза ӱс кӱннең ағар чаа килер. Чаалазып, сыдабаспыс Моол ханға. Че, тартып поларзың ма, оғылым?

— Атарбын, — тидір Амыр Сана. — Хорыхпа, ада кізі Са­лар Хан.

Анӌада кӧп ниместең араға пир тур Салар Хан Амыр Санаа.

— Че атар ползаң, сығып, кірізін-нимезін тартып, сынал кӧрзе, — тидір.

Ам іди чоохтазып, сығып килгеннер адалығ оол. Хызыл чааӌахтың хырина пас килділер.

— Че кӧдірібіс, иркем-кинӌем, Амыр Сана, — тидір Салар Хан.

Анзы кӧдірерге пір пазынаң хапхан, хыймырат полбаан. Са­лар Хан адазы анда тіп тур:

— Адаңа парып алып пол, іӌеңе парып кӱлӱк пол! — Салар Хан, тарығып, ах ибіне кір чӧрібіскен.

Ах ибіне кіріп, сағынып одырчададыр: «А-а, минін Халдама оғылым парох ноза».

— Че пардах, Халдаманы хығыр кил, — тіп, сӱмекчінні ызыбысхан.

Сумекчін Ай Арығның ибіне чӱгӱре кірді.

— Хайдар килдің? — тидір Ай Арығ.

— Алты частығ Халдаманы адазы Салар Хан хығырча — тіп турлар.

— Алты частығ Халдама, ам иске кір тур ба? Ӧлген нименің айы-кӱні ирт парған хаӌанох, — тидір Ай Арығ.

Сӱмекчін сығара чӱгӱрген. Сӱмекчін сых парғанда, Халдама аны истіп, сых килді:

— Э-э, Ай Арығ чеӌе кізі, ноға іди чоохтап чӧрзің. Адам Салар Хан маңаттап тарыныбызар. Парарға кирек мағаа.

Халдама сых чӧрібіскен. Адазы Салар Ханның ибіне пас килеедір. Ізік азып кір килзе, Салар Хая адазының хамағы, харах чайылып, тағ чіли, тазып, талай чіли кӧӧп одыр.

— Изен ме-минді бе, ада кізі Салар Хан? — тидір Халдама.

— О-ой, иркем-кинӌем Халдама! Курба, сука Ай Арығ чойлан тур, ӧл парған тіп одыр. Палазы ӧлӌең полтыр, пабазы хайди испеӌең нимезі тіп тарынған полғам, — тидір. — Экей, Халдама оғылым, Моол ханның чирінең арға-мӧрий килібіскен: — хызыл пағыр чааӌах, хызыл пағыр ух. Хызыл пағыр ух­ты ӱс кӱннең читіре атып полбазабыс, ӱс кӱннең ағар чаанаң, килерге чӧр Моол хан. Хызыл пағыр чааӌахты кӧдір поларзың ма, хызыл пағыр ухты атып поларзың ма?

— Экей, ада кізі Салар Хан! Хызыл пағыр чааӌахты кӧдірерін кӧдірерӌікпін, хызыл пағыр ухты атарын атыбызарӌыхпын, че пырсай ардап парғам, ада кізі Салар Хан. — Одырғаннаң Халдама сыхтабысхан: харах чазын хан ит тур, харых суун пус ит тур.

— Хайди ардап парғазың, иіркем-кинӌем Халдама?

— Хайди ардиӌыхпын, абаам Амыр Сана, Хара Торғы нигеӌім мына ікі пас иргеемнің сиирін кисклеп салғаннар. Ікі чарнымның киӌірін кисклеп ал салғаннар, — тіп кӧзіт турадыр.

Салар Хан, тарынып, одырған чирде одыр полбин, тура салды:

Тайға аразынаң таап килген хатты чир дее алба тіп тохтатхан полбаам ма за, алыбоғысхан одыр; Че, иркем-кинӌем Халдама, хайди даа полза, кӧдір кӧр хызыл пағыр чааӌахты, хайди даа полза, ат кӧр хызыл пағыр ухты.

Халдама сағын тур: «Кӧдірібӧк кӧрим зе хызыл пағыр чааӌахты». Андох ибдең сых килгеннер адалығ оол. Хызыл пағыр чааӌахтың хырина пас килген, хаап, кӧдіріп алған Халдама. Кірізін тартып кірістебіскен. Хызыл пағыр ухты алып, чазыбысхан. Чазыбызып, пічік пазыбысхан Халдама: «Хызыл пағыр ух Моол ханына чит парза, Моол ханы кӧрзін пу пічікті. Ӱс кӱннең Салар Ханның оолғы ол чирге чидер. Моол ханның хызын анда кӧрербін. Кӧңніме толза, аларбын, кӧңніме толбаза, Моол ханның чуртын унадарбын, очығын аңдарарбын, тӱнӱгін тӱңдерербін».

Іди пазып, хызыл пағыр ухты анда киске тастаан Халдама. Анда тарта тура парған. Пір азағын алнына сӧӧ тастап, пір азағын кистіне сӧӧ тастап, синге читіре тартчатханда, кӱн харағы кӱнӧрте тусха чит парып одырадыр, Халдама тартыбохлача, Инел турадыр, чобал турадыр ол: «Паба кізі, Салар Хан, арығ кӱзім хаппин параадыр», — тіп тур.

Салар Хан адазы ибіре ойлап турадыр: «Хайди даа полза тарт, хайди даа полза ат, иркем-кинӌем!» Халдаманың за сіренгеніне ікі чарын пазынаң хан тоолап турадыр, ікі пас иргектің тӧзінең хан аххлап турадыр Халдаманың. «Амыр Сана абаам хайди кискледі ни, хайди ардатты ни мині» тіті, инеліп-чобалып одырадыр. Иртен тартхан Халдама иирге сабыл параадыр. Хы­зыл пағыр чааӌахты ирік чох синіне читіре тартып парған. Хы­зыл пағыр ухты анда позытхан. Улуғ саң сапхан чіли, кіріс табызы кіңіреп-ыылап сых парған ол чирде. Улуғ кӱгӱрт кӱзӱреен чіли нызырап-соолап халған. Халдама анда тур килген. Чобалғанына харых-хамахтаң тир ах турадыр, хара харахтаң хан ах турадыр аның.

Моол хан ол туста стол кистінде ас чіп одырған. Ниме ле киле нызырап, ниме ле киле нӱклеп халған. Чочаанынаң Моол хан ах ибінең сығара ойлаан. Кӧрзе, ат палғаӌаң чечпе тӧзінде хызыл пағыр ух анда чадыр. Пас киліп кӧр турза, пічік пазыл партыр. Ам сағысха тӱсче Моол хан: «Ӱс кӱннең Салар Ханның оғылы Халдама чидер одыр. Хызым кӧңніне кірзе, алар, кӧңніне кірбезе, улуғ чуртым унадып, очығым ойдарып, тӱнӱгім тӱңдеріп, парыбызар. Хызыл пағыр чааӌахты позымнаң тапхам, палғастығ састағы нимені хай ла ходырып, хай ла ысхабын Салар Ханның чиріне. Амды ол ниме посхох чидерге чӧр».

Пу чирде зе Салар Хан, Хара Торғыны тудып алып, сах андох ӧдірібіскен. Ол аархы чирге саннығ айна чабалы полтыр. Салар Ханның чуртын сайбирға килген иргептір ол. ӧдіріп, отха ӧртеп, ойбазын чилге саттырыбысхан. Улуғ оолын Амыр Сананы, чонға чоохтап, Халдаманы иреелеен чіли, ӧдіртібііскен.

Халдама, тізең, ӱс кӱннең Моол хан чиріне тимненібіскен. Адазы Салар Хан кӱлӱк оғылына хара кӱрең ат пирібіскен. Аны изерлеп, Моол ханның чиріне анда чӧрібіскен Халдама. Ӱр бе, ас па парғанда, чағдап килді Моол хан чиріне. Чир пӧзии Ал­тай сынға сығып, аалға ин килді. Ат палғаӌаң чепчее чидіп, адын палғап, Моол ханның ибіне айланып кірген.

— Изен ме, минді бе, хан кізі, Моол хан!

Изенӧк-миндӧк, алты частығ Халдама, — тіп, тура хонып, хол пир тур Моол хан. Холдаң хаап, холтыхтап, стол кистіне одыртыбысхан. Ас-тамағын турғызып, аарлап, сыйлап тура пар­ған Халдаманы.

— Ханназа, хан кізі, Моол хан, хызыл пағыр ух читкен ме?

— Я, я, читкен!

— Хызыл пағыр ух читкен полза, піліп одыр поларзың ниме кирегін.

— Я, пілчедірбін! — тіп, хызын анда хығыртыбысхан. Моол ханның хызы алтон сӱрмезі арғазына чайылған, иліг сӱрмезі иңніне чайылған, синіне чит парған хыс полтыр.

«Изен ме, минді бе» тіп, парып, пис салаа тутхан Халдама. Анаң айланып одыр салған. Халдама анда оңнап-сынап одыра парған Моол ханнын палазын. Кӧріп одырза, Моол ханның хызы чахсы, ах сағыстығ чадыр, ах ағыллығ чадыр. Хайдағ полза чабал сағыс сағынмас хыс полтыр. Моол хан хорыхханынаң тітірезіп одыр. Албаспын на тізе, ӧлбеен позын, Моол ханны, ӧдірер одыр, чатпаан позын, Моол ханны, чаттырар одыр. Хал­дама анда, пазын кӧдіріп, чоохтаныбысхан:

— Че, Моол хан, чарир, артых тойны идібіс.

Моол хан сейзеңнеріне сағамох хабар идібіскен, улуғ той салып, улуғ чырғал идерге тіп.

Улуғ той, улуғ чырғал ам полыпчадыр Моол ханнын чирінде. Алып кӱстіг Халдама аның хызын алыпчадыр. Хыстың тойы хысха полӌаң полтыр.

Ам чибіргі-отыс ат тимнебіскеннер сейзеңнер. Асты-суғны анда артханнар чибіргі-отыс атха толдыра. Моол хан чааға мӱнӌең хара ой адын хызына тимнеп пирген.

Позың чиріңе читсең, — тіп одыр анзы Халдамаа, — хара ой атты, ӱс хати айландырыбызып, позыдыбызарзың, ол позы нанар пу чирге. Ам іди чоохтап пиріп, хасты кізі Моол хан ӱдезібіскен пуларны.

Ибге чидіп, Халдама ирепчі мӧтеп-чырғап чуртабысханнар.


алған орны

Алтын Арчол, хакасская народная сказка (на хакасском языке)

Азыраанда ада пілбес, эміскенде іӌе пілбес орай частығ харындас пиӌе чуртаптырлар. Чаӌазы — читі частығ, туңмазы — ӱс частығ. Хабырғаданъ хайызар чағыннары чоғыл оларның, тустаң турызар туғаннары чоғыл. Ады-солазы чох ир паланың мӱнӌең чалғыс ады пар полтыр.

Пірсінде, харындас-туңма, таңари усхун парып, чатчатханнарында, табан тазылааны истіле тӱскен. Хыс пала, тура хонып, иб чарығынаң пахлапча. Кӧрзе, пуларзар ікі алып килчелер. Ибге читкеннер. Ат палғаҷаң алтын теекке аттарын палғап, алыптар ибге кірчелер. Изен-минді пиріскен соонда, ол ікі алып оолахха чоохтапчалар:

— Атхан ух айланмаӌаң, алып кізі чалтанмаӌаң. Піс ырахтаң килген алыптарбыс. Пісті синзер чир ӱстӱндегі читон хан, читон алып ыстылар. Чир алтынаң ханға тоспас Ирлік-Айна сых килтір. Ол айна чонны хырча ба хайдағ. Ханнар, алыптар сині Ирлік-Айнанаң харбас кӧрзін тіпчелер. Синнең пасха ағаа сыдаӌаң алып чоғыл.

Оолахтың чаӌазы харах чазын хан итче, пурун суун пус итче — туңмазын ыспинча.

— Ол ам даа кічіг андағ харбастарға, пилі хатхалах, холы тыығалах, — тіпче.

Оолах чаӌазын истерге дее хынминча:

— Изің иртібісті бе, чаҷаң? — тидір ол. — Чир ӱстӱндегі чон чахсы, читон алып хығыртыпчатханда, хайди парбаӌаң?

Оолах сала маңзыри адын тутхан, ибіре пазып, изер салған; хости пазып, холлағ тартхан; ізеңее пазып, изер тӱбіне одырыбысхан. Чаӌазы аттың тiнiнең хапхан, харындазын хуӌахтапча.

— Мині хада апарбас ползаң, пір дее чирге позытпаспын! — тидір.

Оолах ӧкпеленгенінең, тінін суура тартып, атха хамҷы саап, пиӌезін сала типсетпин, алып чахсыларның соонаң кӱс салыбысхан.

Ӱр парғаннар, ас парғаннар олар. Талай хазында арғалығ сынға чиде тӱскеннер. Кӧрзелер, талай хазында чир ӱстӱндегі читон хан, алыптарның чахсылары чыылысхлап партырлар.

Арғалығ сынның ӱстӱнде Ирлік-Айна чатча. Ибіре хырин ол сиргек кӧрче, хулағына ая салып тыңнапча. Ол тигірге кӧрзе, пулуттар хызарып иртіпчедір, чирзер кӧрзе, кӧк от чалыннанып кӧйчедір. Тағ чағазында чир алтынаң читi айна пахласчалар; ӧрініп, хатхырызып, сыбырасчалар.

Ӱс частығ оолахты кӧр салып, Ирлік-Айна хатхыр салыбысхан:

Ах тасхылдаң ах пораат килер тееннер — ах хозан полған ноо, азыр тирекче алып килер тееннері — азайлығ пала полған ноо.

Ӱс частығ ир пала, айна чарымының ачығ тіліне ачырғанып, аттаң тӱзе сегіріп, чатчатхан Ирлік-Айнаны наахтап чӧре халған.

Ирлік-Айна, тура хонып, оолахха удур чапсынған. Улуғ тудыс пасталып, ӱс кӱн иртіп парды. Айнаның кӱзі артых таа полза, оолахтаң азын иолбинча. Тӧртінӌі кӱнінде оолахтың кӱзі, хозылып, ыырӌынинаң тиңнес парған. Оолах арғалығ сынның Ӱстӱне сығарға харас чӧредір, айназы, тізең, тағ алтынзар тартыпча. Олған кізінің сӱмезі читпеді ни зе алай алӌаас полған ма, кем пілер анзын. Ам улуғ тудыс, улуғ хабыс арғалығ сынның алтында, чалбах талайның хазында парча.

Ай алызып, чыл чылысчададыр, че улуғ кӱрестің тоозылӌаа пiлдiрбинче. Читі айна, чир алтынаң пахлап, читон хан, читон алып, хости тура кӧріп, хайхасчадырлар пуларға. Чир пӧзігі арғалығ сын, орнында тур полбин, олаңнас турадыр; талай тӧдір чайхалып, чарынаң азып, чазаа чайылча. Албаты чахсы чон, суғдаң тизіп, хадарған малынаң тағларзар сыхчададыр. Суға хызыл ханнаң хара хан хозылып ахча. Хызыл хан хара ханнаң даа, суғнаң даа поралызар чоғыл. 

— Арығ хызыл хан — алып оолахтың ханы, хара хан-айна ханы, — тіпчелер алып-кӱлӱктер.

Пола-пола хара хан кӧп полыбысхан. Ирлік-Айна, азахтаң ас пазып, аянаң кӧп таянып пастабысхан. Ӱр бе, ас па полғанда, орай частығ алып кізі, одыра тузіп, Ирлік-Айнаны хол узына кӧдірібіскен. Арғалығ сынның ӱстӱнде, ӱс хати пулғап киліп, хара чирге нари тастаан. Ac пилін азыр полбин, чабал тынын ӱс полбин чӧреенде, оолахтың ады, кізі тілінең тілленіп, чоохтапча:

— Ирлік-Айнаның кизін тиргізінде арчымах пар. Ол арчымахта он ікі пастығ сыр чылан. Ол аның тыны полар.

Оолах, Ирлік-Айнаның адынзар пастыр киліп, кизін тиргідегі арчымағын аза тартарынаң, он ікі пастығ чылан сыылабинаң сых килген. Оолах ол чыланның он ікі пазын ӱзе сабарынаң, Ирлік-Айна ӧстеп, ӧл чӧрібіскен. Ирлік-Айна ӧлерінең, читі айна чир алтына кір чӧрібіскеннер. .

Талай орнына кірген, албаты чон хадарған малынаң айланча. Читон аймах алыптар, арғал чахсы чон ӧрінісчелер. Оолахты алғап-сулғап Алтын Арчол тіп, аның пиҷезін Алтын Кӧӧк тіп адап салғаннар.

Оолахты позытпин, хада чуртирға сурынча албаты чон чахсы. Оолах пиҷезінзер кізі ысча. Хазых, тіріг чуртаан полчам тіп чоохтап парарға чахыпча. Позынзар кӧзерге алдыртча.

Ӱр бе, ас па полған, ол кізі, айлан киліп, чоохтапча:

— Ибдең сыхчадып, син аны атнаң урундыртырзың. Алтын Кӧӧк аңдарылған чирде сала тыннығ чатхан. Ам, синің хазых, тіріг полғаныңны піл салып, оңдайлан парған.

Ол арада Аязын-Хоо тіп хыс пала полтыр. Ол, аар айланза, ай осхас, пеер айланза, кӱн осхас сіліг, чалахай полтыр. Мында, айланып, хайыныс чӧреен чон пу чағында андағ сіліг хысты кӧрбеен полтырлар. Алтон хан, алтон алып Аязын-Хооны Алтын Арчолға пирерге чарат салып, ам улуғ той итчелер. Чағынхы чон чазағ килген поладыр пу тойға, ыраххызы ат хостап кил турлар. Тооза пасха чахсы чон, толғалызып, кӧглес турадыр пу тойда…

Тоғыс кӱн паазында, тостағызы тоозылып, хазандағызы хахталған туста, прай алыптар Алтын Арчолны постарының пазы пдіп, Алтын Кӧӧкті пуларның чиріне, постарынзар кӧзір килгеннер.

Алтын Арчол Аязын-Хоо ипчізінең мында чуртап-мӧтеп халған. Алтын Кӧӧк чаӌазы, хости чурт салып, чуртап парча.

Арға чонның чуртына айна кірбес пик полды, илбек чонның хониина илег кірбес истіг полды.


Примечание.

«Алтын Арчол» тiп нымах 1952 чылда Асхыс районында Хрущёвтың адынаң колхозтың членiнең, 50 частығ М.К.Добровтаң пазылған. Совет ӱлгӱзi пасталчатхан туста ол Хакасияда Совет ӱлгӱзi турғызарында активно араласхан. Аар ағырығ сылтаанда, ол 1925 чылда харах чох халған. Че андағ даа полза, Макар Константинович тоғыстаң хыя турыбыспаан. Ол харах чохтарның обществозының тоғызында улуғ тоғыс апарча: харах чохтарның обществозының областной соведiнiң председательi, аның соонаң харах чохтарның артелiнiң председательi полча. Тӱгенҷi чылларда Макар Константинович колхозта чуртапча. Ол областной газеталарның активнай селькоры полча.

Добров арғыс чон аразында улуғ нымахчы тiп сағбалығ. Аннаң пазылған илееде кӧп олаңай даа, алыптығ даа нымахтар орындағы печатьта сығарылчалар. Добров арғыстаң пазылған чонның устнай творчествозының илееде кӧп произведениелерi Хакасскай научно-исследовательскай институттың фондтарында чатча.

(Тимнеен Василий Доможаков)


алылған орыны

«Хара паар» (хакасская народная сказка)

Хаӌан-да Чыланнығ хаста ікі харындас чуртаптырлар, Оксиннең Кӧксин теен кізілер. Улуғ харындазының, Оксиннің, олған-узах иб толдыра полтыр. Кӧксин, тізең, пала азырап полбаҷаң полтыр. Пала тӧрізе, пірее ниме полып, ӱреп ле парӌаң полтыр.

Ӱр бе, ас па чуртаан соонда Кӧксиннің ипчізі пазох тойлығ чӧрібістір. Ікі харындас чӧп сал турлар. Хайди наа тӧрир паланы хайраллап алӌаң тіп, чобаға тӱзіп чоохтас турлар. Ам чоохтас-чоохтас киліп, улуғ чонның чооғынаң ол паланы пірее ырах чирзер апарыбызарға чарат салдылар. Хаҷан паланың хараа чарыза, аны пас параанның пазы-тузынаң чабых ӧтіре тартып, ырах тайғазар апарып, азырап кӧрерге чӧптесчелер. Ам іди чӧптезіп, азынадох азых-тӱлӱк тимнеп турлар.

Ам айы-кӱні чидіп, пала тӧріп парғанда, паланың харағы чараандох, ікі харындас, прай тимненіп алып, пас параанның тузына киліп, чабых ӧтіре тартып алып, сӧргекке сӧргеп алып, аттарына алтанып, тайғазар чӧрібістілер.

Ӱр-ас парғаннар, чолда саат ла чохта, парар чир-суғларына чит килгеннер бе хайдағ. Пір улуғ нимес чул хазында постарына сини алачых идіп алдылар. Халын тайғада пу чағын кізі-ниме пілдірбинчеткен осхас. Ам ікі харындас, паланы азырап, мында чуртабыстылар. Пірсі алачыхта паланаң халза, ікінӌізі аңнап-хустап парча, анаң пірсі халза, тігізі аңнап-хустап чӧредір. Ол оңдайнаң ікі харындас час паланы ӱс часха читіре азырадылар.

Ол оолах ӱс часха читкенде, оох-теек нымысха сыдабысхан, чулзар суға алай ба тайға аразынзар узахтап пар килче. Хай-пірее кӱннерде, хаӌан тігілер ікӧлең аңнап-хустап парыбыссалар, пу оолах чіӌең ниме тимнеп пастабысхан.

Пірсінде, кӱскӱ тузына сабыл парғанда, ікі харындас пазох аңнап-хустап парыбыстылар. Іди ӱр-ас чӧріп, аңнап-хустап алып, иирде алачыхсар чул хасти айланып одырзалар, ол чулны хастада ікі аран-чуланың ізі чадыр. Наа ла чаған час харда хара чирі сығара пас парыбыстырлар. Ол ікі аран-чуланың істері оларның алачығынзар парыбысхан осхастар. Хорыға тӱстілер пулар.

Алачыхтарына чидіп, кӧрзелер, о-о худай! Азырап чӧрген ӱс частығ оолағастары чоғыл. Паяғы аран-чулаларның істері, тізең, аннаңарох чул чохтап парыбыстырлар. Хайди поларын пілбин, ікі харындас, ол істерге кіріп, оларның соонаң чӧрібістірлер. Палаларын олар ла ал парыбысты тіп ачырған турлар. Илееде істес парғаннарында, тигір тӧзінең халын пулут сых киліп, чалбахтап хар чаап, паяғы істерні тундыр парыбысты. Ікі харындас, аннаңар істес полбин, ылғазып ала, алачыхтарынзар нандыра айлан турлар.

А сын кирек андағ полған. Ікі харындастың алачыхтары хыринӌа хан позырах аттығ паза хара пора аттығ ікі матыр парчатхан полтырлар. Алачыхты кӧр салып, кіре хонғаннар. Кӧрзелер, оолах ла чалғызаан. Анӌада хорых парған оолахты холға хапханнар, аттарына одыртып чӧрібіскеннер.

Оолағас оңарыл турза, кӧріп сынап париза, пу ікі матыр, халын тайға арали парып, суғ-чулатты кӧп кизіпчелер. Пу табаннар, хонар чирде хонып алып, тӱнир чирде тӱнеп алып, аннаңарох парчалар. Анаң улуғ нимес ачых чирге сыхтылар. Аннанар пазох хатап халын тайғаа кірчелер. Іди ӱр-ас парабас, халын тайғаны иртіп парып, ағас чох ачых чирге сыхтылар. Пу оолағас аннаңар кӧріп-сынап париза, мыннаң илееде ырах, чылбыраң чазы чирде аал кӧрінче осхас. Пу ікі матыр ол аалзар орта тут париған осхастар. Пара-пара парғанда, кӧрзе, аалның пазында улуғ ах иб турча ба хайдағ. Ікі матыр аал арали ол ибзер кӧні тут парирлар. Паяғы ибге тӱзіре киліи, ат палғаӌаң теекке палғап, оолахты хадох алып, ах ӧргее кіріп, изен пирчелер. Анаң от хазында одыр салдылар. Оолағас, кічіг кізі, хорығып, изен-минді дее пирбеді. Кірбинең, ізік кистінде тапсабин турыбысхан. Оолағас іди кӧр турза, от пазында пазы хазар парған, харағы пӱлес апсах одырча, аның хыринда ідок пазы хырал парған, харағы пӱлес иней кізі одырча. Хара пазы харалған, харағы пӱлес апсах кізі пулардаң сурағлап пастады:

— Хайдағ чурттығ чонзар? Ырах па, чағын ма чӧрдіңер, хайдар піди парирзар?

— Я, піс Моол ханның чоныбыс, пеер Хоорай тайғаларынзар аңнап килгебіс. Ам аннаң айланчабыс. (Хоорай — хаҷан-да хакас чонының хай пірее ада-сӧӧктерін паза олар чуртаан чирні іди адаҷаң полтырлар — ред.)

Іди чоохтазып одырып, апсах кізі сағба алып тапсапча:

— Алай, сірернің паза арғызыңар парох па? Ізік хыринзар ниме сағбаланча полӌаң?

— Я, я, ағаң, улуғ нимес арғыс пар. Хоорай чирінде халын тайға аразында пала таап алып, чирібіссер пала идерге апарчабыс.

— О, палам, ноға анда ізік хыринда турчазың? Пеер иртсіне. Ізік хыринда турбаӌаң, — тапсапча апсах. Аннаңар апсах пу оолағасты садызып пастады.

— Че сірер, палаларым, пу паланы мағаа пирібізіңер. Пістің чазыбыс улуғ пол парды, палабыс чоғыл. Хаӌан пірее пістің, апсах-инейнің, пазыбыс хыйыннап парза, чуртыбыс тутчаң кізі кирегӧк полар. Сірер, чиит чон, пала таап алғайзар за, — тіпчедір иней-апсах.

Аны истіп, ікі матыр чағын даа итпинчелер.

— Чох, чох! Анӌа ырахтын ағылып, садарға чарир ба за. Піске дее пала кирегӧк, піс тее кирібізӧк.

Апсах-иней, пулардаң азырылбин, ол оолағасты сур турлар.

Оларның сурынчатханына полбин, ікі матыр удур-тӧдір туюххан сасхлазып, чӧптезіп алдылар: «Че садыбызаң даа, пу-ларның малының хап-чарымын алып алаң. Ол пістің анибыс полар».

— Че, — тісчелер, — сірерні дее хайди идер зе, сынап сірер хадарған малыңарның хап-чарымын пирер ползаңар, артызарбыс оолағасты.

— Э, палаларым, хадарған малымның хап-чарымының чарымын пирербіс. Аны даа алзаңар, пір улуғ пайның малынаң кӧбӧк полар. Ол даа чидер, палаларым.

Ікі матыр постарының аразында чӧптесчелер: «Тайғадаң ағылған паланы пуларның малының хап-чарымының чарымына ноға пирбеӌең?»

Ол пааға килізіп, оолағасты мында тастап, апсах-инейнің хадарған малының хап-чарымының чарымын алып, постарының чир-сууна талаза, алған малларын сӱрініп, хатхы-кӱлкінең чӧрібіскеннер.

Ам мында ӱр-ас чуртап парғанда, ай пазы алты алызып иртедір, чыл пазы читі чылызып иртедір. Паяғы апсах-инейнің оолаа читі часха чидедір анӌада. Читі часха чидебес, пу оолах хадарған малның ээзі, халых чонның ханы полыбысхан. Оолағас хадарған малның санын аларға, халых чонының пӧгінін аларға тирініп, харах пӱлес пабазынаң іӌезіне тооғлада симірген тоғыс частығ сілекені соғып, пір хула атха алтанып, арғалар азыра чӧрібісті.

Апсах-инейнің кӧӧленістіг оолғы хадарған малның санын аларға, халых чонның пӧгінін аларға парыбысханда, апсах-иней, постарына паза иирде килер оолғына чіӌең ниме тімнеп, тас хазаннарын отха тік салдылар. Апсағас от хазында, хазың сіске хази сазып, хара паар сістеп одырғаінда, ізікті тартыіп, ікі кізі кір килді. Олар апсахха айланып сурағлааннар.

— Оолғың пар ба, апсах кізі? Апха пас чӧрбіс. (Апха— санға алғаны — ред).

— Ӧскен оолғым чоғыл. Оолғым кічіг… Тыығалах таа,— тапсапча апсах кізі.

— Нинӌелігдір?

— Читіліг ле.

— Піс читі частаң сығара апха пасчабыс. Ады кемдір?

Ам апсах оолағының адын сӧлебізерге итсе, ады чоғыл. Одырып-одырып, хорыға тарта, апсах, паар сістепчеткеннеңер кӧр сағынып алып, піди тіпче:

— Хара Паар ады.

Матырлар ідӧк пас салғаннар.

— Че, апсах кізі, піс сағаа чарым айға молӌағ пирчебіс. Оолғың ол молӌаға прай тимде ползын. Чарым ай пазынаң апарарға килербіс. Хоорай чонынаң чаалазарға парарбыс. Іди тіп, хан позырах аттығ паза хара пора аттығ матырлар постарының чиріне — Моол ханның чиріне талаза чӧрібістілер.

Иир тус полғанда, читі частығ оолах ибіне айлан килді. Ибге кіріп, іӌе-пабазынаң азыранып одырғаннарында, апсах-иней тӱрче полып ылғаза тӱзе халӌыхтар. Оолах, оларны кӧріп, чапсып сурағлапча:

— Ноо ниме пол парды, ылғас турзар?

— Я, — тісчелер, — Моол ханның ікі матыры килген. Хоорай чонынаң чаалазарға сині апха пас пардылар. Синің адың чохта, Хара Паар тіп адап пастыр салғам. Мында даа сині, палам, кізі чіли чӧргістірбестер ноо. Позың чирін табарчыхсың ма, алай андар парарзың ма? — сурчалар апсах-иней.

— Я, ноға таппаӌаң, табам, — нандырды Хара Паар.

— Че андағда, палам, чылғаа парып, анда хынған-кӧӧленген адыңны кӧр кил. Аннаң айлан килзең, кӧрген адыңны мағаа чоохтирзың. Минің чылғымдағы атты пір айға читіре палғаза, ол паана киледір. Ам за молӌағ хысха, хайди идер зе. Кӧӧленғен адыңны кӧр кил, амох тимнебіс, — чоохтапча апсах кізі.
Иртенінде читі частығ Хара Паар, чылғаа парып, халын чылғының аразына кіріп кӧрзе, ат аттаң кӧп, хайдар-хайдар хылыс осхас аттар. Хайзын даа кӧрзе, пірсі пірсінең артых осхас. Оларның аразынаң Хара Паар хан позырах атты кӧріп тапты. Аран-чула хан позырах ат халын идінде чігі чох чіли, хатығ сӧӧгінде чӱлі чох чіли кӧрін чӧр. 
Читі частығ Хара Паар ибіне айлан килгенде, пабазы сурча:
— Хайдағ ат кӧріп таптың, палам?
— Я, чылғыда хылыс осхас сыннығ, халын идінде чігі чох, хатығ сӧӧгінде чӱлі чох осхас хан позырах атты кӧріп таптым.
— Чох, оолғым, позырах ат, хайдағ даа кӱстіг полза, кӱлӱгі чазығ поладыр.
— Минің чылғымда хара пора тӱктіг ат кӱлӱк, арбас-турбас поладыр. Таңда, чылғаа парып, андағ тӱктіг ат кӧріп тут кил, палам, — тіпче апсах.
Иртенінде пабазының чооғынаң Хара Паар, чылғаа парып, пір кӧӧленген хара пора атты тут килді.
Ол сыынаң читі частығ Хара Паар хадарған малның санын аларға, халых чонның пӧгінін аларға чӧрерін тохтат салды. Кӱннің таңда, хара пора адын пабазының чир-сууна парарға тимнеп, істен турча.
Аның-мының аразында чарым ай чағдап килді. Иртенінде алты аастығ ах сундухты азып, апсах, кӱмӱс чӱгенін, кӱрееліг тириин сығара тастап пиріп, чоохтапча:
— Че, палам, адың чидер иде пағда турбады. Пір ай палғирға кирек полған. Молӌағ хысха полды. Паза хайди идер зе, кӧӧлӌе пар, чӱгӱртпе. Чӱгӱртіп-нооссаң, ахсын тут полбассың, чоо чӱгӱртібізерзің, майых парар. Мыннаңар тың ырах нимес чирде халын тайғаа кір парзаң, иир пӱрӱңкі тус полар. Анда парчатсаң, ибіре саринаң полған на тағның пазында чил-аастар тапсирлар: «Тігіне Читі частығ Хара Паар парир. Тудыңар, сабыңар, атыңар!» Хорыхпассың. Анда хорыхчаң ниме чоғыл. Хорығып, адыңның ахсын пос салып, адыңны хамӌылап-ноостың…
Апсах-иней анымӌохтазыбысханнар, Хара Паар, хара пора адына алтанып, чир-сууна чӧрібісті.
Ӱр-ас парабас, ӧӧй пабазының чооғынаң, иир пӱрӱңкізіне халын тайғаа кірче. Іди тайғаӌа париғанда, ибіре саринаң чил-аастар тапсасчалар: «Тудыңар, сабынар, атыңар! Читі частығ Хара Паар парир!»
Хара Паар, аны истіп, хорығып, хара пора аттың ахсын позыдып, хамӌы саап позытты. Іди чӱгӱртіп парирып, Хара Паар сағынча: «Мин ноға піди полчам? Пая пабам чоохтаан хайза, хорыхпассың, чӱгӱртпессің тіп». Аны сағына тартып, хара пора адын тохтада тартты. Ол туста паана читпеен хара пора, тын алын полбин, тынға пурлуғып, андох аңдарылып тӱсті.
Ӱр дее чатпаан, аның арығ тыны анда ӱзілген. Кӱмӱстиин суғынғанынаң, кӱреелиин урунғанынаң, кӱлӱк тӧреен хара пора аттың сӧӧгі, халын тайғаның ортызында, хастайып, анда халған. Хара Паарның атчаң-сапчаң тирии алын тиргее пӧктелгенінең, кисчең кибі, чіӌең тамаа кизін тиргее пӧктелгенінең анда халған.
Читі частығ Хара Паар аннаңарох, чирін-суун талаза, аттаң чазағ парча. Іди ӱр-ас парабас, ачых чирге сыхты. Читі частығ Хара Паар суғдаң полза сухсапча, астаң полза астапча. Іди кӧріп-сынап париза, ырах нимес чирде оймах кӧрінче, Мында суғ полбазын тіп, андар алдыра парча. Чит парза, сынап таа, мында улуғ нимес кӧліӌек. Хара Паар, сухсунын хандыра ізіп алып, кӧріп сынап турза, ол кӧлні хасти арам-арам ағастар турғлапча. Хаӌанох «иріп, аңдарылғап чоон ағастар чатхлапча. Хайзылары миске пола чызығлап партыр. Хайзылары улуғ сабан чіли кӱңӱрелте чызығлап партырлар. Оларны кӧрглеп алып, Хара Паар чир-суунзарох чол айныдарға пастыр сыхты.
Оймахтаң сығыбодырып кӧрзе, ӱстӱнзарыхтын, тайға аразынаң, хара сеек чіли хайназып, тиріглг чон сыхча. Ол чонны устап-пастап хара пора аттығ паза хан позырах аттығ ікі матыр килилер бе хайдағ. Истіп турза, ол матырлар чарғы-чахығ пирчелер: «Тігі оймахсар орта тудыңар, анда кӧл пар, хонып аларбыстар». Аны истіп, Хара Паар оймахсар нандыра айланып, улуғ сабан чіли кӱңӱрелте чызаан тыт ағастың кӱңӱріне кірібісті.
Паяғы чон, кӧл хазына чидіп, аттарынаң тӱсклеп, изерлерін алып, аттарын отхарғлабызып, постарына чіӌең ниме тимнеп, азахнаң алызып, идекнең ибірлезіп, хара сеек чіли хайнасча. Ӱр-ас полғанда, азырал тимге сыхты ба хайдағ. Иир пурӱңкізі пол парды, чон сыбыра от хазында хайынысча. Хара Паар, ағас кӱңӱрінең сых киліп, ол чонға хозылып, оларнаңох хада хайынызып, азыранып алған.
Илееде полғанда, паяғы матырлар чарғы-чахығ пирчелер: «Узирға кирек, узуғлаңар! Хара пора атты паза хан позырах атты таң атыра харахтаң сығарбин кӧріп хадарынар», — тіпчелер.
Ам чон чатхлап пастапча. Хара Паар сыбыра аттар хыринзар чадарға харасча. Харасхан кізі позының сағынған сағызын толдырған, аттар хыринзар чадып алды. Ікі матыр, тӧзектеріл салып, узубыстылар.
Чон узубохча…
Паяғы ат хадарчатхан ікі кізі узубинчалар. Хара Паар, оларның узирларын сағып, харах таа чаппин, олардаң харахтарын хыя албин, китебіскен чадыр… Аның аразында іди кӧріп сынапчатса, ікі кізі таң наа ла чарып одырған туста сабыхсып пастадылар. Ӱр-ас полған, олар ікілерінен, харых тартып, узубыстылар.
Хара Паар, хаӌан ол позының чир-сууна парарға тимненчеткенде, харағы пӱлес пабазынаң «Хара пора ат кӱлӱк полчаң» тіп чоохтаанын сағынып, сананып алған. Чатхан орнынаң тур киліп, аттарның хырина пастыр парып, хара пора аттың тінін аны хадарчатхан кізінің холынаң суура тартып, хара пора атха алтанып, хамӌы саап кӱс салды…
Ат нызыртына ікі матыр усхуна чачырадылар. Кӧрзелер, хара пора атха пір кізі алтанып алып, хамӌы саап, алтынзарых иде тудыбысхан парир. Оларның пірсі, хан позырах атха алтаныл, хара пора аттың сын-соона кіріп, пу кізіні сӱрізіп, хысхыр парир: «Мин сині! Адайны! Позыңның идін позыңа чідіртем!».
Хара пора аттың ээзі матыр піл турза, хан позырах аттың читӌең оңдайы чоғыл. Ол аны хаӌан даа чит полбас… «Че пу читі частығ Хара Паар полар, аннаң пасха кізі минің адыма алтан полбас, ахсын даа тут полбас», — тіп сағынып, аның соонан хысхырча:
 — Че, Хара Паар, хаӌан пірее чир-сууңа читсең, тінін мойнына сарып, салыбызарзың. Пора ат мині хайдаң даа табар!
Хан позырах аттығ матыр, илееде сӱріс парып, адының арығ кӱзі чит полбаста ла: «Че, парып одыр, адым чобадып, ноо ниме мин сині сӱрізіп одырам, тоғыр пасха кізінің ӱчӱн! Ат кирек полза, ээзі таап алғай за», — тіп айланыбысхан.
Хара Паар, хара пора аттың хатығ ахсын чайхап, халын пудына хамӌы саап, халын полған тайғаны тобыра парып, ачых чирлерге сыхча. Харлап аххан чулларны полза, хазылған ӧзеннерні полза кӧп кизіп, кӧп иртіпче.
Ӱр-ас полғанда Хара Паар, халын тайғадаң сығып, ачых, ағазы чох чирге сыхты. Пу чазы чирде Хара Паар аттың сын чӧрізінең сыылада чортырча.
Ырах таа чир килбеді, хыри-пазы чох улуғ кӧлге читті, чортымнап кисчең кичии чоғыл ба хайдағ, ибір парӌаң пазы чоғыл ба хайдағ пу кӧлнің. Хайди поларын, кизерін пілбин, іди ибіре-сибіре кӧріп турча. Аннаң ырах нимес чирде, суғ хазында пір кізі палыхтапча ба хайдағ. Аны кӧріп, Хара Паар андар алдыра чӧрібісті. Чит парып, кӧр турза, мында пір апсах кізі палыхтапча.
— Пу кӧліні кизер кичіг пілбинчем. Чоохтадах, хайдадыр кичии, — ол кізідең сурча Хара Паар.
— Пу кӧл полбаӌаң, Ким суғ полӌаң, — нандырча ол кізі.— Аны ибір парӌаң пазы чоғыл. Полар-полбас чирдең кис полбассың. Мыннаңар индіре Хатығас аал пар. Ол туста чалаң кичіг пар, адың сыдир полза. Син кемнің палазы полчазың, оолағас? Хайдар парирзың? — сурча апсах.
— Мин Чыланнығ хаста чурттығ, Кӧксин теен кізінің палазы полчадырбын. Ам андар, пабамзар, айланчам,— нандырча читі частығ Хара Паар.
— Э, Кӧксиннің тайғада чідірген палазы син одырзың. Искем, искем. Синің пабаң пу наада ла ӱреп парған. Мыннаңар кӧні Ызых таға пар, аның алтында Ағбан суғ, ол тирең нимес, чортымнап кизерзің. Аннаңар ырах нимес ааллар пар, анда адаңның ибін таап алғайзың за позың, — тіп чоохтап пирді пу апсах.
Ол апсахтың чооғынаң Хара Паар, Хатығас аалның тузына киліп, кизіп алған. Адазының чирі Чыланнығ хасты талаза чӧрібісті.
Киле-киле, Ызых тағның ӱстӱнең кӧрзе, Ағбан суғ хайнап тур. Суғның озаринда ааллар кӧрінчелер. Мыннаңар кӧні ле тӱсчең оңдайы чоғыл. Сала чабыс чирге парып, тағдаң тӱзіп, Ағбанны кизіп алып, Чыланнығ хассар чӧрібісті. Пір аалны арали парирып, кӧр париза, хости пір сиденде ікі киис иб турча. Ол иблернің алтынзариндағызына тартып парып, хара пора адынаң тӱзіп, тінін мойнына сарып, саңмайынаң сыйбап, сағырзынаң саап, салыбысты… Хара пора ат, хузуриинаң хамӌыланып, чилнінең чилбеніп, позының чирін талазып чӧрібіскен…
Читі частығ Хара Паар, ізии азых турған алтынзархы ибге кире пастырып, инейге санал парған ипчі кізінең изеннесче. Изеннезіп алған соонда, ибнің ӱстӱнзаринда, от хазында одыр салды.
Аның аразында ол ибге кӧксӧрел парған, чабынчахтығ апсах кізі кір килді. Ол апсах, изен-миндізін пиріп, иптн-тапти одырып алып, сурағлапча:
— Син хайдаң париған, хайдар париған пала полчазың?
— Я, мин Кӧксин теен кізінін палазы полтырбын. Алында ол мині тайғада азырапчадьпп, оғырлатырыбыстыр… Амды мин піди, ир синіне ӧс парып, пабамның чирін талаза килдім.
— Экей, палам. Синің пабаң Кӧксин пу наада ла ӱреп парған. Сала азынада айланған ползаң, пабаңны даа кӧріп аларӌыхсың. Пу наада ла 40 кӱні ирткен. Мин синің пабаңның улуғ харындазы Оксин полчам. Ағаң полӌаңмын. Пу одырған иней синің іӌең полӌаң, — чоохтапча апсах.
Читі частығ Хара Паар пабазы Кӧксиннің ибінде асхан мал чіли, асхан хус чіли іӌезінең тоғасты. Анда иб ээзі полып, іӌезінең хада чуртап-мӧтеп халғаннар.

алған орны

Вступительная статья к он-лайн спецкурсу «Грамматика хакасского языка для взрослых»

Задумана серия статей по грамматике хакасского языка для начинающих изучать хакасский язык с «нуля».

Любой язык представляет собой свод правил, которые следует усвоить, если человек желает заговорить. В детстве эти правила мы заучиваем многократными повторениями наших родителей.

Во взрослом состоянии мы вынуждены эти же правила языка заучивать осознанно и наш мозг требует эффективности обучения.

Эффективное обучение в любом случае будет апеллировать к пониманию логики языка. Мозг всегда ищет обходные пути и наименьшие затраты энергии. Лучше усвоить одно правило логически, которое работает во всех случаях, чем повторять сотни и тысячи раз одни и те же похожие друг на друга слова с аффиксами.

Например. В хакасском языке есть вот такие слова:

кізілер, палалар, хойлар, маллар, хыстар, ооллар, диваннар, компьютерлер, арығлар, оттар, кӧллер, сарыннар, пағалар, сӧстер, кинделер, харындастар, хонҷыхтар, палғастар, чоллар, суғлар, тағлар…

Кто, не зная хакасского языка, заметил какую-нибудь закономерность? Все слова можно заучить, если хороша память на 20-25 слов с первого занятия. А лучше запомнить одно правило:

Слова в хакасском языке образуются по принципу поезда: корень слова всегда стоит впереди. Это условно — тягач. Он — корень слова — тянет за собой все остальные смыслы и значения!

И второе правило гласит следующее:

Множественное число в хакасском языке образуется с помощью следующих аффиксов:
  • лар, лер — для звонких основ;
  • тар,тер — для глухих основ;
  • нар, нер — для сонорных звуков (м,н,ң);

И зная два правила, вышеперечисленные слова заучить проще — они все  стоят во множественном числе! И теперь, даже не зная значения слов, вы уже сами начнёте разбираться где какой аффикс стоит и почему.

Задача краткого курса грамматики хакасского языка следующая: простыми и доступными словами показать сложное явление человеческой речи и пояснить основные закономерности хакасской речи.

А теперь приступаем к объяснению базовых и фундаментальных правил, которые работают всегда и во всех случаях без исключений.

Смотрите начало следующей статьи.